Aklimatizasyon ve Dağ Hastalıkları

Ana Menü

Kullanıcı Girişi

Dağcılık Bilgileri

Faaliyetler

Kullanıcı Menüsü

Aklimatizasyon ve Dağ Hastalıkları

Dağcılık - Dağcılık Eğitim

Hüseyin Aynur tarafından yazıldı

Pazar, 05 Ekim 2008 20:06

(VÜCUDUN YÜKSEK İRTİFAYA ALIŞTIRILMASI)

  Aklimatizasyon "Yüksek irtifaya uyum" demektir.

  Dağlara çıkıldığında organizma daha önce böyle bir yükseklikte bulunulmamış ise oksijen azlığı, hava basıncı düşüklüğü, ışınlar ve farklı aerosoller gibi tanımadığı birçok ekolojik etkenlerle karşı karşıya gelir.Bunlar ortama alışmamış vücutta hastalığa kadar giden birçok değişikliklere yol açar.

  Meydana gelen klinik tabloya "Aklimatizasyon yokluğu " veya "Aklimatizasyon yetersizliği" denir.

  Böyle bir durumda olan dağcı, zirveye ulaşamaz veya hastalanarak geri döner.

  Dağlara çıkış veya inişte dağcının yorgun, perişan ve zayıflamış olması tabii bir durum veya faaliyetin gerektirdiği olağan bir tablo değildir.Bütün bunlar aklimatizasyon eksikliğinin bir sonucu olup modern dağcılık kavramıyla bağdaşmaz ve dağcının bilgisiz olduğunu gösterir.Eğer dağcı aklimatize olursa faaliyet sırasında önemli bir yorgunluk duymaz ve hastalanmadan, zayıflamadan keza zinde olarak döner..

  Çoğu zaman başarısızlıktan ve kazaların bir çoğundan aklimatizasyon yetersizliği sorumludur. Aklimatizasyon şu yollardan sağlanır: Dağa gitmeden önce antreman: Bundan maksat kalp ve solunum rezervini geliştirmek keza bacak kaslarını inişe alıştırmaktır. Talimin esası kalbi ve akciğerleri azami derecede çalıştıracak şekilde bir çaba sarfetmektir.Bunun için kısa zamanda yormayan veya uzun koşular gibi antremanların dağcılıkta o derece önemi yoktur.Dolayısıyla "Kısa zamanda kalp ve akciğerleri azami decede yoran" antrenman şekillerini tercih etmekte ve şu yollara başvurmaktayız:.

  1- Çok katlı binaların merdivenlerinin koşarak çıkılması..
  2- Ağır çanta ile yokuş çıkılması veya tepelere tırmanılması..
  3- Yokuş yukarı koşular..
  4- Bisiklet sürme.Talim engele karşı pedal çevirme ve yokuş yukarı sürme şeklinde olmalıdır..
  5- Hipobarik odalarda kalma..
  Bu şekil antrenmanların haftada iki defadan daha az olmaması gerekir..

  Bacak kaslarının inişe alıştırılması için de haftada iki kez çömelerek zıplama talimi yapmaktayız. (Her defasında 100 kez zıplanması yeterlidir).

  Dağda oksijen ve basınç azlığına alışma:Aklimatizasyonun en önemli devresi olup şu kurallardan hareket edilir:.
  a) Aşağılarda ağır yük taşınması: Kural olarak aşağı seviyelerde ağır bir çanta taşınır ve yük kamptan kampa azaltılır.Bunun için yükün aşağılarda hayvanlarla taşıtılması ve sırt çantasının ancak hayvanın çıkamadığı seviyelerde alınması yanlıştır.(Hayvanlar ancak yedek malzeme ve yükü taşımak için kullanılır)..
  b) Yükseğe çıkıldıktan veya yüksekte kamp kurulduktan sonra aşağı inilmesi.Bir kamp yerinde iken yüklü olarak daha yüksek bir seviyeye yüklü olarak çıkılması ve burada kamp kurularak bir gece kaldıktan sonra aşağı kampa inilmesidir (Bazen de akut dağ hastalığının belirtileri başgösterdiğinden kamp malzemesi bu seviyede bırakılır ve aynı günü aşağı inilir). Bunun bir faydası da yukarılara yiyecek, yakıt ve malzeme taşımasını kolaylaştırmasıdır.Çünkü çanta çok ağır olacağı ve aşırı çaba akut dağ hastalığına yol açacağı için bunların bir defada yukarı çıkılması hem mümkün hem de doğru değildir.Her çıkışta bir miktar yük taşınmakla üst kampların malzemesi de yukarı götürülmüş olur.
  Bu şekilde mekik dokurcasına birkaç kamp çıkıldıktan sonra temel kampa ya da iyice aşağılara inilir ve burada birkaç gün dinlendikten sonra nihai çıkışa geçilir.Bu usul, çok zaman alırsa da gayet gerekli ve yararlıdır.Çünkü yüksekte vücutta husule gelen değişikliklerin geçmesi aşağılara inilmesini ve burada bir süre beklenilmesini gerektirir.Ne kadar çok yükseğe çıkılmışsa o kadar aşağılara inilmesi burada o kadar uzun bir süre dinlenilmesi gerekir.Çok yükseklerde husule gelen değişikliklerin tümü bir veya iki kamp aşağı inilmekle ve bu seviyelerde birer gün kalınmakla geçmez..
  (Bunlar kalıcı değil gecici cozumlerdır.). Dolayısıyla temel kampa inilmesi gerekir.Bunun bir faydası da yeşillik görülmesidir.Çünkü bunun dağcının ruhi durumunu çok düzelttiği ve aklimatizasyonda büyük bir rol oynadığı tesbit edilmiştir..
  Gözlemlerimize göre çok yüksekten ne kadar aşağılara inilmesi iştah, mayhoşlara istek ve susuzluk duygusu o kadar artmaktadır. Öyle ki insan doymak nedir bilmiyor.Bu olay yüksek irtifada zorla çok sıvı alınmasına ve iştahı açık olanlarda yeterince yenmesine rağmen boşalan besin ve sıvı depolarının bir türlü doldurulamadığını, ortaya koyar (Temel kampta böylece uzun süreli dinlenme ve yeme içme adeta otomobilin bakımının yapılmasına, yağ ve benzin depolarının doldurulmasına benzer). Vücuttaki değişikliklerin kaybolması ve özellikle tutulan suyun atılması temel kampta günlerce durulmasını gerektirir, çünkü olay yavaş seyreder.Bunun bir "zaman kaybı" gibi telakki edilmemesi ve çok aşağılara inip çokmaktan üşenilmemesi gerekli, çünkü hem gereklidir hem de dinlendikten sonra çıkış çok kolaylaşır ve dağcı "Üşünmenin" yersiz olduğunu görür. Temel kampta kaç gün kalınacağı kesin olarak söylenmemekte beraber bunun birkaç günden az olmaması gerekir.İhtimal, bu süre yüksek kamplarda geçen süre kadar olmalıdır.
  c) Kamp yerinde antrenman: Yüksekte bir kamp kurulduktan sonra burada bir bir gün veya daha fazala kalındığında çadırda durmamak, çıkıp gezinmek ve civardaki tepelere çıkış yapmak gerekir.Ancak buz yarıkları karla örtüldüğü için bunların içine düşmek tehlikesi vardır.Dolayısıyla birkaç kişinin birlikte ve birbirine bağlı olarak dolaşması gerekir..

  Aklimatizasyon yetersizliği:
  Bunun belirtileri akut dağ hastalığının belirtileri olarak 158. sahifede anlatılmıştır.Ayrıca aşağıdaki bulguların tesbit edilememesi de aklimatizasyonun yetersiz olduğunu gösterir.

  Aklimatizasyon belirtileri:
  Dağda çıkış yapmakta olan bir dağcının aklimatize olduğu şunlardan veya aşağıdaki testlerden belli olur:
  1- Kısa bir dinlenme ile nabzın ve solunumun normale dönmesi..
  2- Yürüyüş sırasında konuşabilme, ıslık çalabilme ve az da olsa şarkı söyleyebilme (Bunlar solunum rezervinin iyi olduğunu ifade eder).
  3- İştahın mevcudiyeti.Fevkalade ve sabit bir aklimatizasyon belirtisidir.Bunun derecesi ile aklimatizasyon derecesi arasında doğru orantı vardır..
  4- Tabii uyku (ilaçsız uyuyabilme) ve rüya görülmesi.Bilhassa rüyada şehvet duygularının mevcudiyeti çok önemli bir aklimatizasyon belirtisidir. 5- Uyanıkken şehvet duygularının varlığı. Çok yükseklerden temel kampa indikten sonra nihai çıkışa geçmeden önce yeterince aklimatizasyon sağlanıp sağlanmadığı tansiyon ve nabız testi yapılmak suretiyle anlaşılır.

  Diğer Hususlar:
  Yüksek irtifaya aklimatizasyon devamlı olarak yüksekte kalmayı gerektirir.Başka bir deyimle kısa süre yüksekte kalınması önemli bir aklimatizasyon sağlamaz..

  Aklimatizasyon, kazanıldığı süre kadar bir sürede kaybedilir..

  Aklimatize bir kişinin deniz seviyesine inerek burada birkaç gün geçirmesi aklimatizasyondan önemli bir şey kaybettirmez.Ancak bir hafta veya daha uzun süre yüksek irtifida bulunulması müteakip yıllarda yapılan çıkışları kolaylaştırır..
  _________________________________________________

  Yüksek irtifadan kaynaklanan tibbi sorunlar basit rahatsızlılardan, hayati tehlike arzeden hastalıklara kadar değişiklik gösterir. Hepsinin temel sebebi yüksek irtifadaki düşük hava basıncından kaynaklanan kandaki oksijen miktarının azalmasıdır.

  Tüm yüksek irtifa hastalıklarına uygulanabilecek üç temel kural vardır. İlki, kişilerin yüksek irtifada rahatsızlanma şanslarının çok farklılık göstermesidir. Grubun çoğuna uygun olan br yükselme hızı bazı kişilerde rahatsızlıklara sebep olabilir. Bu durum rahatsızlanan kişilerin daha kötü fiziksel durumda olduğunu ya da daha az istekli olduğunu göstermez.

  İkinci temel kural ciddi yüksek irtifa hastalıklarının basit önlemlerle önlenebilmesidir. Ciddi rahatsızlıklar geçiren herkesin suçlayabileceği tek kişi kendileridir.

  Üçüncüsü, yüksek irtifadan kaynaklanan rahatsızlıların çoğu hipotermi, dehidrasyon, karbon monoksit zehirlenmesine benzeyen belirtiler gösterebilir. Bu durumda hastalığın kaynağının yükseklik olduğu düşünülmeli ve buna göre önlem alınmalıdır.

  Yüksek irtifadan kaynaklanan hastalıklar temel olarak 3 ana başlıkta toplanırlar: Akut Dağ Hastalığı, Yüksek İrtifa Akciğer Ödemi ve Yüksek İrtifa Beyin Ödemi. Yüksek irtifada karşılaşılabilecek tüm problemler için temel ilk yardım irtifa kaybetmektir.

  Akut Dağ Hastalığı
  Akut Dağ Hastalığının belirtileri çok farklı şiddette olabilirler. Hastalığın ortaya çıkması yüksekliğe çıkıldıktan sonra 6 saat ile bir kaç gün içinde kendini gösterebilir. Ufak bazı semptomlar zaman içinde ortadan kalkabilir.

  Hasta gece uyumakta zorluk çeker ve uyurken solunum düzeni bozuktur. Uyurken bir kaç saniye solunumu durabilir, sonrasında ise bir kaç hızlı nefes alır. Hastanın elleri ve yüzü şişebilir. Hastanın idrar rengi koyulaşır ve miktarı azalır. Kişi genelde başağrısı, yorgunluk, baş dönmesi ve güçsüzlük hisseder. Hastalığın orta düzeyinin belirtilerden biri asprin ile kesilmeyen başağrısı ve kusmadır. Şiddetli düzeyde hasta biri ise yürüme ve koordinasyonda bozukluklar, saldırganlık ve dinlenme anında nefes nefese kalmadır. Hastalığın orta ile şiddetli düzeyinde birisi gerçek anlamda kötü durumdadır ve acilen tedavi edilmesi gerekir.

  İlk Yardım
  Hasta derin ve düzenli nefes almak için çaba göstermelidir. Bu vücuda giren oksijen miktarını arttıracaktır. Semptomlar ortadan kalkana kadar daha yükseğe çıkılmamalıdır. Eğer hareket edilmesi gerekiyorsa tempo yavaş olmalıdır. Semptomlar hareket etmeyi güçleştiriyorsa hareket edilmemelidir. Yüksek irtifada dehidrasyon önemli bir problemdir ve akut dağ hastalığını kötüleştirebilir. Hastanın bol miktarda sıvı ve elektrolit almasını sağlamak gerekir.Başağrısı için aspirin alınabilir fakat diğer ağrı kesiciler solunumu yavaşlatacağı için alınmamalıdır.

  24 saatten uzun süre devam eden herhangi bir semptom ya da orta - şiddetli hastalık belirtilerinden biri irtifa kaybetmeyi gerektirir.

  Belirtiler Semptomlar
  Uyku sorunu Uyku sırasında düzensiz solunum Kusma El ve yüzde şişme Koyu renki ve az miktarda idrar Orta veya şiddetli baş ağrısı Yorgunluk İştah kaybı ve baş dönmesi Nefes nefese kalma
  İlk Yardım Derin ve düzenli nefes alın Belirti ve semptomlar geçene kadar yükselmeyin Sıvı ve elektrolit alımını arttırın Başağrısı için aspirin alınabilir Hareket etmek güç ise dinlenin Belirti ve semptomlar şiddetli ise ya da 24 saatten uzun süre devam ederse irtifa kaybedin
  Yüksek İrtifa Akciğer Ödemi
  Akciğer ödemi ciğere sıvı dolması sonucu nefes almanın zorlaşmasıdır. Hızlı tanım ve tedavi gerektiren ciddi bir durumdur. Bu hastalık 2400 metre gibi yüksekliklerde bile ortaya çıkabilir ve hızlı irtifa kazanma ve irtifada dinlenmeden yoğun aktivetede bulunmayla ilgilidir. Semptomların ortaya çıkması en az 6-8 saat alır. Yüksek irtifa akciğer ödeminin en sık rastlandığı zaman yüksekliğe çıkıldıktan sonra 2 gündür. Başlangıçtaki semptomlar akut dağ hastalığını andırır; başağrısı, baş dönmesi, iştah kaybı, nefes nefese kalma ve genel yorgunluk. Sonraki belirti ve semptomlar akciğerlerin sıvı ile dolmasında kaynaklanır ve nefes alma zorlaşır. Hasta sırt üstü yatmak istemez. Dinlenme anındaki nabız bile çok yüksek olacaktır. Hasta sürekli nefes nefese olacak ve çok basit fiziksel aktivitelerde bile bulunamaycaktır. Hareket anında ya da dinlenirkem ortaya çıkan sürekli bir öksürük akciğer ödemi belirtisi olabilir. Öksürük başlangıçta kuru olacak sonrasında ise pembe balgam çıkmasına neden olacaktır. Uyku esnasında hasta inanılmaz solunum güçlüğü çekerek uyanabilir. İlerleyen aşamalarda hasta halüsinasyonlar görmeye başlayabilir. Eğer irtifa kaybedilmez ise hasta önce komaya girer ve 6 ila 12 saat içinde de ölür.

  İlk Yardım
  Yüksek irtifa akciğer ödemi için temel ilk yardım irtifa kaybetmektir. 300 metrelik bir irtifa kaybı bile hastanın durumunda farkedilir bir iyileşmeye sebep olacaktır. İrtifa kaybının mümkün olmadığı durumlarda oksijen kullanılabilir. İrtifa kaybı bu hastalığın tek tedavisidir.

  Belirtiler Semptomlar
  Çok hızlı nabız Ciğerlerde ses Çok hızlı solunum Başta kuru sonra balgamlı öksürük Halüsinasyonlar Baş ağrısı Yorgunluk İştah kaybı ve baş dönmesi Nefes nefese kalma
  İlk Yardım İrtifa kaybedin İniş mümkün değilse hastanın solunumunu kontrol altında tutun. Oksijen ve hiperbarik torbalar belirti ve semptomları azaltabilir Gerektiğinde solunum yardımcı olun.
  Yüksek İrtifa Beyin Ödemi
  Yüksek irtifa beyin ödemi beyinin kafatası içinde şiştiği ve çok nadir rastlanan hastalıklardan biridir. Bu hastalık genelde irtifaya çıkıldıktan bir kaç gün sonra ortaya çıkar ama daha kısa sürede ortaya çıktığı vakalar da vardır. İlk belirtileri yürümede zorluk ve denge kaybıdır. Hasta çadırdan çıkmaz, yemek yeme ve tuvalete çıkma gibi temel ihtiyaçlarını karşılamaz. Hasta dengesini koruyamaz ve halusinasyonlar görür. Bu belirtilerden önce kusma, baş ağrısı ve baş dönmesi yaşanabilir. Beyin ödemini kontrol etmenin bir yolu hastanın düz bir çizgi adımlamasını istemektir. Hasta dengesini kaybeder ya da düşerse beyin ödeminden şüphelenilebilir.

  Eğer irtifa kaybedilmez ise hasta komaya girer. İniş imkansız ise hiberbarik torbalar ve oksijen bir miktar yardımcı olabilir. Eğer iniş herhangi bir şekilde mümkün ise ekip yardım ya da kurtarma ekiplerini beklemeden irtifa kaybetmelidir.

  Yüksek İrtifa Hastalıklarının Önlenmesi
  - Kademe kademe irtifa kazanarak vücudun yüksekliğe uyum göstermesine izin verin
  - Yavaş tırmanın. 3000 metrenin üzerinde her 300 metre için aklimitizasyon için bir gün ayırın.
  - Yüksek irtifaya çıkıldığında dinlenmek çok önemlidir. İlk 24 saat içinde sadece hafif fiziksel aktivitelerde bulunun.
  - Birden fazla zirveye çıkıyor ya da üst kamplara yük taşıyorsanız uyumak için mümkün olan en alçak yeri seçin.
  - Dehidrasyonu önleyecek kadar sıvı alın. İhtiyacınız olan sıvı miktarı susuzluğunuzun geçmesini sağlaycak miktardan çok daha fazladır.
  - Enerji seviyenizi koruyacak kadar gıda alın. Tüketilen besinlerin büyük çoğunluğunu karbonhidratlar oluşturmalıdır.
  - Dehidrasyona sebep olduğu ve solunum güdüsünü zayıflattığı için alkol, kafein, güçlü ağrı kesiciler ve uyku haplarından uzak durun.

  Aspirin ile kesilmeyen şiddetli baş ağrısı, devamlı öksürme, kusma, koordinasyon kaybı ya da kafa karışıklığı durumlarında hemen irtifa kaybedin.

  Derleyen: Yankı Tansuğ

  YÜKSEK İRTİFANIN GÖZLE GÖRÜLEBİLEN ETKİLERİ
  Göz Belirtileri : Retine kanamaları, papilla ödemi ve körlük şeklinde olabilir, hastanın aşağı indirilmesiyle genelde düzelir.Uyku: Yükseklerde genelde ilk günlerde uyku gelmez. Yüksek irtifalarda uyku ilacı almaktan korkmayın hiçbir zararı yoktur. Dağda uykusuzluğun giderilmesi şarttır.İyi aklamatizasyon, yeterli sıvı ve elektrolit alımında uykusuzluk oluşmaz.Gece apnesi : Çok yükseklerde meydana gelir. Uyurken nefes durmasıdır ve dağcı boğulma hissiyle uyanır. Önlem çadırın havalandırılmasıdır.İştah : Yüksek irtifada aklimatize olunsa da gerektiği kadar besin ve sıvı alınmaz. İştah daima gereken seviyenin altındadır. Yemeye özen gösterilmelidir. Yemeklerin çeşitli besin maddesi, baharat içermesi ve kolay hazmedilir olması gerekmektedir. Yağın kazanılması zor olduğundan tatlı yiyecekler yenmelidir. Dağda mayhoş yiyeceklere karşı arzu artar. Sebebi kanın alkalen tarafa kayıp asit ihtiyacı doğurmasıdır.Susuzluk duygusu : Yükseklere çıkıldıkça susuzluk duygusu azalır. Bu nedenle susuzluk hissedilmese de bol bol sıvı alınmalıdır.Yorgunluk : Aşırı çaba kanda ve kaslarda laktik asit birikmesine neden olur. Laktik asit normalde enerji temini için kullanılır. Aşırı eforda laktik asidin oluşma hızı yanma hızından fazla olduğu için kaslarda birikir ve yorgunluğu sebep olur. Dinlenmekle fiziksel yorgunluk geçer.Sindirim kanalı : Kalın barsak iyi aklimatize olunduğunda daha faal olur ve daha fazla tuvalete gitme ihtiyacı duyulur. Adeta laksatif ilaç görevi görür.Hematolajik değişmeler : Yeteri kadar sıvı alımı olmadığında kanın yapışkanlığı artar ve kalp krizine yol açar. Olay yorgunluğun artması şeklinde ortaya çıkar.Vücutta su tutulması : Yüksek İrtifada su ve sodyum tutma mekanizmasının harekete geçtiği tespit edilmiştir. Bunun sonucunda vücuttaki toplam sıvı miktarı artar ve şişme baş gösterir. Fazla tuz alınımdan kaçınmak gerekir. Vücut ağırlığının artması ile anlaşılır. Akut dağ hastalığına yol açan etkenler biridir. Bunun için hastaların yüzü şiş olur.Akciğer damarlarında hiper tansiyon ve kılcal damarlarda geçirgenliğin artması: Akciğer atar damarlarında basınç normalin bir kaç katına çıkar. Sebep atar damarın karşısında ve akciğer kapillerinde direncin yükselmesidir. İlaveten kanda bazı maddelerin artmasıyla kılcal damarların geçirgenliği artar.Sıvı ve elektrolit kaybı : Terleme ve solunum sıvı kaybının sebepleridir. Hava çok kuru olduğu için sıvı kaybı normalin birkaç katını bulur. Soğuk ve rüzgar bunu şiddetlendirir. Sıvı kaybı kan hacmini azaltacağı için tansiyon düşmesine ve kanın yoğunlaşmasına yol açar.Alkolazis oluşması: Kanın altalen tarafa kaymasıdır. Bunun klor potasyum ve co2 kaybı gibi üç sebebi vardır. İstirahatle üçüncü sebep ortadan kalkar. Alkolazisi önlemek için gereği kadar tuz, potasyum ve mayhoş içeceklerin alınması gerekir.Kalp damar fonksiyonunda azalma : Yükseklerde kalp damar fonksiyonunda bir azalma olduğu bildirilmiş ve durum oksijen azlığının kalp kasında depresyon yapmasına bağlanmıştır. İstirahata rağmen tansiyonun normal değerinin altında seyretmesi nabzın hızlanmasıyla birlikte olup akut dağ hastalığının çıkacağına alamettir. Sabah çıkmadan önce bol kahve içilmesini tavsiye ederiz. Kafein kalbi uyararak kasılma gücünü ve atış sayısını artırır.Öksürük : İki sebebi vardır. Birinci sıklıkla görülen üst solunum yollarının tahrişidir. Olay kuru ve soğuk havanın solunması ve rüzgarın ağıza girmesi sonucu oluşur. İkinci sebep akciğer şişmesidir. İlk devresinde öksürük kuru olup, tahriş öksürüğü şeklindedir. Hastalığın ileriki devresinde öksürükle birlikte pembe balgam çıkar.Larinjit ve anjin : Üst solunum yollarının kızarık şişliğine larinjit ve bademciklerin iltihabi şişmesine anjin denilir. Lirinjitin belirtisi tahriş öksürüğü ve ses kısıklığıdır. Önlemek için maske kullanmak gerekebilir.

Yorumlar

Lütfen Yorum Yazmak veya cevaplamak için kullanıcı girişi yapınız.

< Önceki		İleri >

LAST_UPDATED2